Cuộc gọi và tin nhắn rác hiện được lọc ở ba nơi: nhà mạng chặn những số gọi hàng loạt có dấu hiệu bất thường, hệ điều hành điện thoại cảnh báo hoặc đẩy số lạ vào mục riêng, và các ứng dụng nhận diện cuộc gọi dựa vào báo cáo của cộng đồng người dùng. AI tham gia ở cả ba lớp, chủ yếu để nhận ra hành vi gọi và nhắn tin giống kẻ phát tán rác hoặc lừa đảo.
Bật đủ các lớp có sẵn giúp bớt đáng kể cuộc gọi quảng cáo và lừa đảo hàng loạt. Nhưng các cuộc gọi lừa nguy hiểm nhất, nhắm riêng một người, dùng số mới hoặc gọi qua ứng dụng nhắn tin, vẫn có thể lọt. Bài này giải thích mỗi lớp lấy dữ liệu gì, cách bật theo nguyên lý, cái giá về quyền riêng tư của ứng dụng nhận diện, và cách thiết lập cho cha mẹ lớn tuổi.
Các lớp lọc nhận ra cuộc gọi rác bằng cách nào
Hành vi của số gọi. Một số gọi đi hàng nghìn cuộc mỗi ngày, mỗi cuộc vài giây, phần lớn bị từ chối hoặc không nghe, là khuôn mẫu rõ của gọi rác. Nhà mạng thấy được những khuôn mẫu này ở quy mô toàn mạng, và các mô hình học máy giúp nhận ra số mới có hành vi giống số đã bị chặn.
Báo cáo của cộng đồng. Mỗi lần người dùng đánh dấu một số là lừa đảo hay quảng cáo, thông tin được gộp lại. Số bị nhiều người báo trong thời gian ngắn sẽ hiện cảnh báo cho người nhận tiếp theo.
Nội dung tin nhắn. Tin nhắn chứa đường link lạ, lời mời vay tiền, báo trúng thưởng, đòi xác minh tài khoản được mô hình chấm điểm. Một số hệ điều hành làm việc này ngay trên máy, không gửi nội dung đi đâu.
Trợ lý nghe máy thay bạn. Một số điện thoại và dịch vụ có tính năng để trợ lý tự động nghe cuộc gọi từ số lạ, hỏi người gọi là ai và vì sao gọi, rồi hiện lời đáp thành chữ để bạn quyết định có nhận hay không. Tính năng này tuỳ dòng máy, khu vực và ngôn ngữ; kiểm xem máy bạn có hỗ trợ tiếng Việt không.
Danh sách người gửi đã xác thực. Tin nhắn mang tên thương hiệu của ngân hàng, nhà mạng được gửi qua kênh đăng ký riêng. Đây là tín hiệu hữu ích nhưng không tuyệt đối: báo chí đã nhiều lần ghi nhận tin nhắn mạo danh tên thương hiệu phát qua thiết bị phát sóng giả, nên vẫn không bấm link trong tin nhắn đòi đăng nhập.
Ba nơi lọc: lấy dữ liệu gì, đổi lại điều gì
Mỗi lớp lọc có điểm mạnh và cái giá riêng. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý; tính năng cụ thể tuỳ nhà mạng, dòng máy và phiên bản:
| Nơi lọc | Dữ liệu dùng để lọc | Điểm mạnh | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhà mạng | Hành vi gọi và nhắn trên toàn mạng | Chặn từ gốc, không cần cài gì | Bạn ít quyền tuỳ chỉnh; tính năng và cách đăng ký khác nhau theo nhà mạng |
| Hệ điều hành điện thoại | Danh bạ của bạn, nội dung tin nhắn xử lý trên máy, dữ liệu cảnh báo của hãng | Có sẵn, thường xử lý tại máy | Phải tự bật; gọi qua ứng dụng nhắn tin không được lọc ở lớp này |
| Ứng dụng nhận diện cuộc gọi | Báo cáo cộng đồng, thường kèm danh bạ người dùng tải lên | Hiện tên và cảnh báo cho số lạ | Có thể đòi quyền đọc danh bạ, nhật ký cuộc gọi; cần đọc kỹ chính sách |
Với đa số người dùng, bật đủ lớp của nhà mạng và hệ điều hành là bước đầu hợp lý. Ứng dụng bên thứ ba là lựa chọn thêm, cần cân nhắc phần quyền riêng tư nói ở mục dưới.
Ứng dụng nhận diện cuộc gọi: tiện, nhưng đổi bằng gì
Các ứng dụng hiện tên người gọi lạ hoạt động nhờ một kho dữ liệu khổng lồ ghép số điện thoại với tên. Kho này thường được xây một phần từ danh bạ của chính người dùng: khi bạn cài ứng dụng và cho phép đọc danh bạ, tên và số của bạn bè, đồng nghiệp, khách hàng trong máy bạn có thể được tải lên và góp vào kho. Những người đó không hề cài ứng dụng, nhưng tên họ vẫn hiện khi gọi cho người khác.
Điều này đặt ra câu hỏi về dữ liệu cá nhân, nhất là với người làm nghề có danh bạ chứa thông tin khách hàng, như nhân viên bán hàng, môi giới, giáo viên. Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân yêu cầu xử lý dữ liệu phải có căn cứ, và việc đưa danh bạ khách hàng cho một bên thứ ba đáng được cân nhắc. Trước khi cài, hãy đọc ứng dụng xin những quyền gì, có tuỳ chọn không tải danh bạ lên không, và chính sách quyền riêng tư hiện hành nói gì.
Cẩn thận thêm với ứng dụng "chặn cuộc gọi lừa đảo" lạ được quảng cáo qua tin nhắn hay mạng xã hội. Một ứng dụng đòi quyền đọc tin nhắn, quyền trợ năng hay quyền quản trị thiết bị chỉ để chặn cuộc gọi là dấu hiệu đáng ngờ; đó cũng chính là những quyền mà ứng dụng độc hại cần để đọc mã xác thực.
Bật các lớp lọc trên điện thoại của bạn
Tên mục và vị trí khác nhau theo hệ điều hành, hãng máy và phiên bản. Các bước dưới đây theo nguyên lý; bạn tìm mục tương ứng trong phần cài đặt của máy mình:
- Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng gọi điện, tin nhắn mặc định lên bản mới nhất. Dữ liệu cảnh báo và mô hình lọc được làm mới qua các bản cập nhật.
- Trong cài đặt của ứng dụng gọi điện, tìm mục nhận diện hoặc lọc cuộc gọi rác, cuộc gọi lừa đảo, và bật lên.
- Nếu muốn mạnh tay hơn, bật tuỳ chọn tắt tiếng hoặc chuyển vào hộp thư thoại các cuộc gọi từ số không có trong danh bạ. Cân nhắc nếu bạn hay nhận cuộc gọi từ shipper, khách hàng mới.
- Trong ứng dụng tin nhắn, bật lọc người gửi không xác định và bảo vệ chống tin nhắn rác nếu có.
- Tìm hiểu dịch vụ chặn cuộc gọi, tin nhắn rác của nhà mạng bạn đang dùng qua ứng dụng chính thức của nhà mạng hoặc tại điểm giao dịch; cách đăng ký thay đổi theo thời gian.
- Trong ứng dụng nhắn tin như Zalo, Messenger, kiểm mục quyền riêng tư để hạn chế người lạ gọi và nhắn, vì cuộc gọi qua các ứng dụng này không đi qua lớp lọc của nhà mạng.
- Mỗi khi gặp cuộc gọi hay tin nhắn rác lọt qua, dùng chức năng báo cáo có sẵn trong ứng dụng thay vì chỉ chặn im lặng.
Những cuộc gọi lừa vẫn lọt qua mọi lớp
Lớp lọc tự động mạnh với rác hàng loạt và yếu với lừa đảo nhắm riêng. Các trường hợp hay lọt:
- Số mới tinh hoặc số của người thật bị lợi dụng. Chưa ai báo cáo, chưa có hành vi gọi hàng loạt, nên không có gì để lọc.
- Cuộc gọi qua ứng dụng nhắn tin. Gọi qua Zalo, Messenger, Telegram không đi qua hệ thống lọc của nhà mạng; lớp lọc của ứng dụng đó thường đơn giản hơn.
- Cuộc gọi giả người quen. Kẻ lừa dùng tài khoản mạng xã hội bị chiếm của người thân, hoặc giọng nói, khuôn mặt giả, gọi từ chính tài khoản đó. Với hệ thống, đây là cuộc gọi từ người trong danh bạ.
- Số hiển thị bị làm giả. Kỹ thuật giả số hiển thị khiến cuộc gọi trông như đến từ một số đáng tin. Các nhà mạng đang có biện pháp xác thực số gọi, nhưng mức độ phủ khác nhau.
- Kịch bản nhiều bước. Cuộc gọi đầu chỉ hỏi han, tạo lòng tin; cuộc gọi sau mới đòi tiền, thường chuyển sang ứng dụng nhắn tin. Lớp lọc chỉ thấy từng cuộc riêng lẻ.
Vì vậy, lọc tự động giúp bạn bớt mệt vì rác, còn với mọi cuộc gọi đòi tiền, mã xác thực hay cài ứng dụng, quy tắc vẫn là cúp máy và tự gọi lại qua kênh bạn đã biết.
Khi số của cửa hàng bạn bị gắn nhãn rác
Lớp lọc có mặt trái mà chủ cửa hàng, công ty giao hàng, phòng khám nhỏ hay gặp: chính số điện thoại kinh doanh của mình bị cảnh báo là rác. Lý do thường dễ hiểu khi nhìn từ phía hệ thống. Số đó gọi đi nhiều cuộc mỗi ngày cho người chưa lưu số, nhiều cuộc bị từ chối, vài khách khó chịu bấm báo cáo. Với mô hình học máy, hành vi này rất giống một tổng đài quảng cáo.
Cách giảm nguy cơ là làm cho cuộc gọi của bạn bớt giống rác. Nhắn tin trước cho khách, giới thiệu rõ tên cửa hàng, rồi mới gọi. Dùng một số cố định cho chăm sóc khách hàng, ghi số đó trên hoá đơn và trang bán hàng để khách lưu sẵn. Không gọi hàng loạt cho danh sách mua ngoài, vừa dễ bị báo cáo vừa có thể vi phạm quy định về dữ liệu cá nhân và quảng cáo.
Nếu số đã bị gắn nhãn, liên hệ nhà mạng để hỏi quy trình xác minh và gỡ, và tìm trong các ứng dụng nhận diện cuộc gọi phổ biến xem có kênh cho doanh nghiệp đăng ký thông tin không. Đừng trả tiền cho bên trung gian tự xưng "gỡ số khỏi danh sách đen" mà không rõ danh tính.
Thiết lập cho cha mẹ lớn tuổi
Người lớn tuổi thường là đối tượng nhận nhiều cuộc gọi lừa nhất và cũng ít tự chỉnh cài đặt nhất. Một buổi ngồi cùng cha mẹ để thiết lập điện thoại có thể giảm phần lớn những cuộc gọi phiền và nguy hiểm. Bắt đầu bằng việc cập nhật máy, bật lọc cuộc gọi và tin nhắn rác có sẵn, rồi lưu đầy đủ số của con cháu, bác sĩ, hàng xóm thân vào danh bạ với tên rõ ràng, để mọi số lạ đều dễ nhận ra là lạ.
Nếu cha mẹ ít khi nhận cuộc gọi từ người lạ, có thể bật chế độ chỉ đổ chuông với số trong danh bạ, các số khác vào hộp thư thoại. Điều chỉnh quyền riêng tư trong Zalo hay Messenger để người lạ không gọi trực tiếp được. Gỡ những ứng dụng không dùng, nhất là ứng dụng cài theo lời người ngoài.
Cuối cùng, nói chuyện về giới hạn của lớp lọc. Hãy giải thích rằng điện thoại chặn được nhiều cuộc gọi xấu nhưng không chặn được hết, và quy ước của gia đình mới là lớp bảo vệ chính: không chuyển tiền, không đọc mã, không cài ứng dụng theo lời ai qua điện thoại, kể cả người xưng là công an hay con cháu, khi chưa gọi lại cho một người trong nhà. Mục "An toàn số cho gia đình" có thêm cách xây quy ước này.
Câu hỏi thường gặp
Bật lọc cuộc gọi rác có làm lỡ cuộc gọi quan trọng không?
Có thể, nhất là khi bạn bật chế độ chặn mọi số lạ. Shipper, phòng khám, trường học có thể gọi từ số chưa lưu. Nếu hay nhận cuộc gọi như vậy, chọn mức cảnh báo thay vì chặn hẳn, và kiểm hộp thư thoại hoặc danh sách cuộc gọi bị lọc mỗi ngày.
Ứng dụng hiện tên người gọi lấy tên của mình từ đâu?
Thường từ danh bạ của những người dùng ứng dụng đã lưu số bạn và cho phép ứng dụng đọc danh bạ, cùng các báo cáo của cộng đồng. Một số ứng dụng có cách để bạn yêu cầu gỡ thông tin; kiểm chính sách hiện hành của ứng dụng đó.
Tin nhắn hiện đúng tên ngân hàng thì có chắc là thật không?
Không chắc tuyệt đối. Tin nhắn mạo danh tên thương hiệu đã xuất hiện qua thiết bị phát sóng giả. Nếu tin nhắn đòi bấm link để đăng nhập hay xác minh, đừng bấm; tự mở ứng dụng ngân hàng chính thức để kiểm.
Báo cáo số điện thoại lừa đảo ở đâu thì có tác dụng?
Dùng chức năng báo cáo trong ứng dụng gọi điện, ứng dụng nhắn tin và ứng dụng của nhà mạng, vì những báo cáo này đi thẳng vào hệ thống lọc. Ngoài ra có các cổng cảnh báo lừa đảo của cơ quan nhà nước; kiểm thông tin hiện hành về kênh tiếp nhận chính thức.
Cuộc gọi qua Zalo từ người lạ có bị nhà mạng lọc không?
Không. Cuộc gọi qua ứng dụng nhắn tin đi qua đường dữ liệu internet, không qua hệ thống thoại của nhà mạng. Bạn cần chỉnh quyền riêng tư trong chính ứng dụng đó để hạn chế người lạ gọi và nhắn.
Có nên nghe máy rồi im lặng để thử số lạ không?
Không cần. Nghe máy xác nhận với hệ thống gọi tự động rằng số của bạn đang hoạt động, có thể khiến bạn nhận thêm cuộc gọi rác. Nếu không chờ cuộc gọi nào, cứ để số lạ vào hộp thư thoại; người cần thật sẽ để lại lời nhắn hoặc nhắn tin.