Muốn cha mẹ lớn tuổi bớt bị lừa, cách hiệu quả nhất là cài lại chiếc điện thoại của họ, chứ không phải dặn dò thêm. Một buổi ngồi cùng cha mẹ để lọc cuộc gọi lạ, tắt những quyền mà ứng dụng giả hay đòi, đặt hạn mức chuyển tiền thấp và sắp lại danh bạ sẽ chặn trước nhiều kịch bản lừa mà lời dặn không chặn được.
Kẻ lừa giờ dùng AI để viết tin nhắn không lỗi chính tả, giả giọng cán bộ, giả giao diện ứng dụng nhà nước. Người lớn tuổi khó phân biệt bằng mắt. Nhưng hầu hết kịch bản đều cần cha mẹ làm một thao tác cụ thể trên điện thoại: nghe máy số lạ, cài ứng dụng ngoài kho, cấp quyền điều khiển, chuyển một khoản lớn. Chặn được thao tác đó là chặn được vụ lừa. Bảy việc dưới đây làm theo nguyên lý; vị trí menu khác nhau giữa các dòng máy và phiên bản, bạn kiểm trên máy cụ thể của cha mẹ.
Bắt đầu từ cuộc trò chuyện, không phải từ cái máy
Trước khi cầm máy của cha mẹ, hãy nói rõ bạn định làm gì và vì sao. Nhiều người lớn tuổi cảm thấy bị coi thường khi con cái giành lấy điện thoại và bấm lia lịa. Cách mở lời dễ nghe hơn: "Dạo này bọn lừa dùng máy móc giả giọng, giả cả công an, con cài lại máy cho bố để tụi nó khó mò vào." Đặt vấn đề là kẻ lừa giỏi lên, không phải cha mẹ kém đi.
Làm từng bước trước mặt cha mẹ, giải thích ngắn mỗi việc và hỏi ý kiến. Nếu cha mẹ không muốn tắt một thứ gì, ví dụ vẫn muốn nhận cuộc gọi từ số lạ vì hay có khách hỏi mua hàng, thì tìm cách khác thay vì ép. Một thiết lập cha mẹ không đồng ý sẽ bị gỡ ra ngay khi bạn về.
Ghi lại những gì đã đổi vào một tờ giấy cho chính bạn, để lần sau cha mẹ gọi hỏi "sao máy không đổ chuông" thì bạn biết ngay nguyên nhân. Đừng ghi mật khẩu hay mã khoá vào tờ giấy đó. Nếu nhà có nhiều anh chị em, chia việc rõ: một người lo phần máy, một người lo nói chuyện với ngân hàng cùng cha mẹ, để không ai tưởng người kia đã làm rồi. Cũng nên hẹn trước một ngày cha mẹ rảnh, không làm vội trong lúc sắp đi ăn cỗ hay đang trông cháu.
Lọc cuộc gọi và tin nhắn lạ
Phần lớn vụ lừa người lớn tuổi bắt đầu bằng một cuộc gọi từ số lạ. Mục tiêu không phải chặn hết, mà để số lạ không đổ chuông dồn dập khiến cha mẹ hoảng:
- Bật tính năng lọc cuộc gọi rác, cuộc gọi nghi lừa đảo có sẵn trong ứng dụng gọi điện của máy. Tên tính năng khác nhau theo hãng; tìm trong phần cài đặt của ứng dụng Điện thoại.
- Nếu cha mẹ đồng ý, bật chế độ để cuộc gọi từ số không có trong danh bạ vào thẳng hộp thư hoặc chỉ hiện thông báo im lặng. Người quen thật sẽ nhắn tin hoặc gọi người khác trong nhà.
- Bật lọc tin nhắn từ người gửi không xác định, để tin nhắn lạ nằm riêng một mục thay vì lẫn với tin nhắn ngân hàng.
- Hỏi nhà mạng về dịch vụ chặn cuộc gọi rác nếu có, và kiểm điều kiện hiện hành.
- Lưu sẵn vào danh bạ số tổng đài chính thức của ngân hàng cha mẹ dùng, chép từ mặt sau thẻ ngân hàng, đặt tên rõ ràng.
Sau khi bật, gọi thử từ một số lạ để cha mẹ thấy máy phản ứng ra sao. Nếu cha mẹ cần nhận cuộc gọi từ số lạ, giữ chuông nhưng dặn một câu: số lạ xưng cơ quan nhà nước, ngân hàng, bưu điện thì cúp máy và gọi lại vào số tổng đài đã lưu.
Khoá những quyền mà ứng dụng giả hay đòi
Nhiều vụ mất tiền không xảy ra vì cha mẹ chuyển khoản, mà vì đã cài một ứng dụng giả rồi cấp cho nó quyền điều khiển máy. Kẻ lừa thường hướng dẫn qua điện thoại: "bác bấm vào đây, bấm cho phép". Những quyền cần để ý:
| Quyền hoặc thao tác | Ứng dụng giả dùng để làm gì | Nên làm |
|---|---|---|
| Cài ứng dụng từ nguồn không rõ (tệp tải về) | Cài ứng dụng giả mạo cơ quan, ngân hàng ngoài kho chính thức | Tắt cho mọi ứng dụng; trên máy hỗ trợ, bật chế độ chặn cài ngoài kho |
| Quyền trợ năng | Đọc nội dung màn hình, tự bấm thay người dùng, đọc mã xác thực | Chỉ để cho ứng dụng hệ thống thật sự cần; kiểm danh sách định kỳ |
| Chia sẻ hoặc ghi màn hình | Xem trộm khi cha mẹ mở ứng dụng ngân hàng | Dặn: không ai được yêu cầu chia sẻ màn hình khi gọi |
| Hiển thị trên ứng dụng khác | Phủ một lớp giả lên giao diện thật để lấy mật khẩu | Tắt cho ứng dụng không cần |
| Đọc tin nhắn | Lấy mã xác thực ngân hàng gửi qua tin nhắn | Chỉ để cho ứng dụng tin nhắn mặc định |
Sau khi khoá, dặn cha mẹ một quy tắc dễ nhớ: ai gọi điện hướng dẫn cài ứng dụng hay bấm "cho phép" là kẻ lừa, dù xưng là ai. Cơ quan nhà nước và ngân hàng không hướng dẫn người dân cài ứng dụng qua một cuộc gọi lạ.
Ứng dụng ngân hàng: giảm thiệt hại tối đa nếu lỡ sập bẫy
Hạ hạn mức chuyển tiền trong ngày. Nhiều ngân hàng cho người dùng tự chỉnh hạn mức trong ứng dụng hoặc tại quầy. Với người lớn tuổi chỉ chuyển tiền chợ, tiền điện nước, đặt hạn mức thấp là cách đơn giản nhất để một vụ lừa không lấy được cả sổ tiết kiệm.
Tách tài khoản chi tiêu và tài khoản tiết kiệm. Ứng dụng trên điện thoại chỉ gắn với tài khoản chi tiêu. Khoản tiết kiệm lớn để ở dạng cần ra quầy mới rút được, tuỳ sản phẩm của ngân hàng; hỏi nhân viên tại chi nhánh.
Bật thông báo biến động số dư. Mỗi giao dịch đều hiện thông báo, cha mẹ thấy ngay nếu có khoản lạ. Nếu cha mẹ đồng ý, có thể thống nhất để con cùng nhận thông báo theo cách ngân hàng hỗ trợ.
Chỉ mở ứng dụng ngân hàng từ biểu tượng trên màn hình chính. Không mở từ đường dẫn trong tin nhắn hay từ trang web tìm kiếm. Xoá các ứng dụng ngân hàng trùng tên mà cha mẹ lỡ cài từ trước.
Cập nhật hệ điều hành và ứng dụng. Máy cũ không còn nhận bản vá là máy dễ bị ứng dụng độc hại khai thác. Nếu máy của cha mẹ đã quá cũ, cân nhắc chuyển việc chuyển khoản sang một máy còn được cập nhật.
Sắp lại danh bạ và màn hình chính
Danh bạ gọn giúp cha mẹ nhận ra ngay ai là người thật. Đặt tên người thân kèm quan hệ, ví dụ "Hùng con trai", "Mai con dâu", và gắn ảnh đại diện cho những số hay gọi. Thêm hai ba người liên hệ tin cậy ngoài con ruột: một người hàng xóm thân, một người em, một người cháu ở gần. Khi có cuộc gọi báo tin xấu, cha mẹ biết gọi ai để kiểm.
Màn hình chính nên ít biểu tượng: điện thoại, tin nhắn, ứng dụng nhắn tin quen dùng, ứng dụng ngân hàng, máy ảnh. Những ứng dụng ít dùng gom vào một thư mục. Màn hình rối là nơi ứng dụng giả dễ trà trộn, đặc biệt những ứng dụng giả có biểu tượng giống ứng dụng thật.
Đặt khoá màn hình bằng mã số hoặc vân tay, khuôn mặt, để nếu máy bị mất thì người nhặt được không mở được ứng dụng ngân hàng và tin nhắn. Mã khoá cần cha mẹ nhớ được; nếu cha mẹ hay quên, chọn sinh trắc học kèm mã số dễ nhớ, đừng bỏ khoá hẳn.
Hỗ trợ từ xa mà không mở cửa cho kẻ lừa
Con cái ở xa thường muốn giúp cha mẹ sửa máy từ xa. Cách làm này tiện nhưng cũng chính là thứ kẻ lừa hay lợi dụng. Vài quy ước giữ cho việc hỗ trợ an toàn:
- Không cài ứng dụng điều khiển từ xa trên máy cha mẹ nếu không thật cần. Nếu đã cài, chỉ bật lúc đang dùng và tắt ngay sau đó.
- Thống nhất: chỉ con mới được hướng dẫn cha mẹ bấm gì trên máy, và chỉ qua cuộc gọi do cha mẹ chủ động gọi.
- Dạy cha mẹ nhận ra câu "bác đọc giúp cháu mã vừa gửi về máy". Mã xác thực không bao giờ được đọc cho ai, kể cả con.
- Khi cần hướng dẫn qua video, dùng ứng dụng gọi video quen thuộc của gia đình, không cài ứng dụng mới theo lời ai.
- Nếu cha mẹ dùng trợ lý AI trên điện thoại để hỏi đáp, nhắc cha mẹ không đọc số tài khoản, số căn cước hay mật khẩu cho trợ lý đó.
Nếu một ngày cha mẹ kể rằng có người gọi tự xưng nhân viên hỗ trợ của nhà mạng, ngân hàng, đòi cài ứng dụng để "nâng cấp", hãy coi đó là dịp tốt để nhắc lại cả bảy việc, thay vì trách cha mẹ đã nghe máy.
Giữ cho thiết lập bền lâu
Thiết lập một lần rồi để đó sẽ trôi dần: cha mẹ đổi máy mới, ứng dụng cập nhật đặt lại quyền, người quen cài thêm một ứng dụng "xem phim miễn phí". Hãy gắn việc kiểm lại vào một sinh hoạt quen thuộc, ví dụ mỗi lần về quê hay mỗi tháng một lần trong cuộc gọi cuối tuần. Mỗi lần chỉ cần năm phút: xem danh sách ứng dụng mới cài, xem quyền trợ năng, xem hạn mức chuyển tiền còn như cũ không.
Tôn trọng quyền tự chủ của cha mẹ. Mục tiêu là cha mẹ vẫn tự dùng máy thoải mái, chỉ là ít cửa hở hơn. Đừng biến việc kiểm máy thành soát xét. Nếu thấy một ứng dụng lạ, hỏi "cái này bố cài để làm gì" với giọng tò mò, không phải giọng tra hỏi.
Cuối cùng, nói với cha mẹ một điều quan trọng không kém bảy việc kỹ thuật: nếu lỡ làm theo lời kẻ lạ, hãy gọi con ngay, không ai trách. Gọi càng sớm, càng có cơ hội báo ngân hàng khoá giao dịch kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ dùng điện thoại cục gạch thì có cần làm gì không?
Máy phổ thông không cài được ứng dụng nên tránh được kiểu lừa cài ứng dụng giả, nhưng vẫn nhận cuộc gọi giả giọng và tin nhắn giả. Với máy này, việc chính là danh bạ gọn có tên người thân rõ ràng, số tổng đài ngân hàng lưu sẵn, và quy ước cúp máy rồi gọi lại vào số đã lưu.
Có nên lấy hết ứng dụng ngân hàng khỏi máy cha mẹ cho an toàn?
Tuỳ nhu cầu. Nếu cha mẹ hầu như không chuyển khoản, bỏ ứng dụng ngân hàng là cách chắc nhất. Nếu cha mẹ cần trả tiền chợ, tiền điện, giữ ứng dụng nhưng hạ hạn mức chuyển tiền và tách tiền tiết kiệm sang chỗ khác. Quyết định cùng cha mẹ, đừng tự gỡ.
Làm sao biết một ứng dụng có đang giữ quyền trợ năng hay không?
Vào phần cài đặt của máy, tìm mục Trợ năng hoặc Hỗ trợ tiếp cận, xem danh sách ứng dụng đã được bật. Danh sách bình thường rất ngắn, thường chỉ gồm dịch vụ của chính hãng máy. Một ứng dụng lạ có tên giống cơ quan nhà nước hay ngân hàng nằm trong đó là dấu hiệu cần gỡ ngay và báo ngân hàng.
Cha mẹ không chịu để con cài lại máy thì làm sao?
Bắt đầu bằng một việc nhỏ cha mẹ thấy lợi ngay, ví dụ lọc cuộc gọi quảng cáo làm phiền. Khi cha mẹ thấy máy yên hơn, các việc khác dễ nói hơn. Có thể nhờ một người cha mẹ tin như anh chị em ruột cùng nói. Đừng cài lén, vì mất lòng tin còn tốn kém hơn.
Đặt hạn mức chuyển tiền thấp có làm khó cha mẹ khi cần tiền gấp không?
Có thể chỉnh lại hạn mức khi cần, nhưng thường phải qua một bước xác thực hoặc ra quầy, và chính bước chậm đó giúp cha mẹ có thời gian suy nghĩ. Với khoản lớn thật sự cần gấp như viện phí, gia đình nên có kế hoạch riêng, ví dụ con cái chuyển trực tiếp cho nơi cần thanh toán.
Cha mẹ hỏi trợ lý AI trên điện thoại về một tin nhắn lạ có được không?
Được, và đó là thói quen tốt nếu cha mẹ chỉ dán nội dung tin nhắn, đã bỏ đi số tài khoản, họ tên và các mã. Trợ lý có thể chỉ ra dấu hiệu đáng ngờ, nhưng có lúc trả lời sai. Kết luận cuối vẫn là gọi vào tổng đài chính thức đã lưu hoặc hỏi con.