Cuộc gọi video deepfake là cuộc gọi trong đó khuôn mặt, đôi khi cả giọng nói, của người gọi được phần mềm AI thay bằng mặt của người bạn quen, thường kèm lời nhờ chuyển tiền gấp. Thấy đúng mặt không còn là bằng chứng đủ. Cách an toàn là coi cuộc gọi video chỉ là một kênh, rồi xác nhận lại bằng một kênh khác mà kẻ gian không kiểm soát.
Kiểu lừa này thường đi sau một bước chiếm tài khoản: Facebook, Zalo hay Messenger của người quen bị mất, kẻ gian nhắn tin hỏi vay, bạn nghi nên đòi gọi video, và chúng gọi thật trong vài giây với một khuôn mặt mờ mờ, chập chờn, rồi tắt vì "mạng yếu". Bài này giúp bạn đọc ra những điểm bất thường đó và biết nên làm gì tiếp.
Vì sao "gọi video cho chắc" không còn chắc
Vài năm trước, lời khuyên phổ biến là: ai nhắn tin hỏi vay thì gọi video, thấy mặt là yên tâm. Lời khuyên đó dựa trên giả định rằng làm giả hình ảnh động theo thời gian thực là việc khó và tốn kém. Giả định ấy không còn đúng hoàn toàn. Phần mềm hoán đổi khuôn mặt chạy trên máy tính thông thường giờ có thể đặt mặt của một người lên người khác trong lúc gọi, với chất lượng đủ để qua mắt trên màn hình điện thoại nhỏ.
Kẻ gian còn có lối tắt rẻ hơn: không làm giả trực tiếp mà phát lại một đoạn video có sẵn của chính chủ, cắt từ các clip trên mạng xã hội, chỉ cho chạy vài giây với miệng mấp máy rồi tắt. Người nhận thấy đúng mặt, đúng tóc, đúng căn phòng quen, và cho rằng mình đã kiểm chứng xong.
Một yếu tố nữa khiến kiểu lừa này hiệu quả là hoàn cảnh xem. Bạn thường nhận cuộc gọi trên điện thoại, cầm cách mặt một sải tay, đang đi đường hoặc đang làm việc khác, ánh sáng không ổn định. Ở kích thước màn hình đó, những lỗi nhỏ như viền tóc nhoè hay khẩu hình lệch nửa nhịp gần như không thấy được. Kẻ gian biết điều này nên chủ động gọi vào lúc bạn bận, chọn khung hình tối và giữ cuộc gọi thật ngắn, để não bạn tự điền nốt phần còn thiếu bằng hình ảnh quen thuộc của người bạn.
Điều này không có nghĩa là mọi cuộc gọi video đều đáng ngờ. Nó chỉ có nghĩa là gọi video không còn là bước kiểm chứng cuối cùng. Nó cần được ghép với một yếu tố khác mà kẻ gian khó có cùng lúc: số điện thoại bạn đã lưu từ lâu, một người thứ ba biết chuyện, hay một câu hỏi về điều chỉ hai người biết.
Một kịch bản thường gặp (ví dụ giả định)
Chị Lan nhận tin nhắn Messenger từ tài khoản của chị Thu, đồng nghiệp cũ: "Lan ơi, đang ở ngoài, tài khoản bị khoá, chuyển giúp chị ít tiền cho đối tác, tối chị gửi lại ngay." Lời lẽ khá giống chị Thu, có cả biệt danh hai người hay gọi nhau, vì kẻ gian đã đọc lại lịch sử trò chuyện.
Chị Lan cẩn thận, nhắn lại: "Chị gọi video em xem với." Vài giây sau có cuộc gọi video. Màn hình hiện khuôn mặt chị Thu, hơi tối, đứng ở chỗ có vẻ là ngoài đường. Miệng mấp máy, âm thanh rè, chỉ nghe được vài chữ "...chuyển giúp chị..." rồi cuộc gọi tắt. Ngay sau đó là tin nhắn: "Mạng yếu quá em ơi, em chuyển giúp chị nhé, số tài khoản đây."
Mọi thứ đều đúng ở bề mặt: đúng tài khoản, đúng cách xưng hô, đúng khuôn mặt. Điểm lệch nằm ở chỗ khác: cuộc gọi quá ngắn, không có hội thoại hai chiều, tài khoản nhận tiền mang tên người lạ, và lời hứa trả lại chỉ dựa vào lời nói. Nếu chị Lan gọi vào số điện thoại của chị Thu đã lưu từ hồi làm chung, câu chuyện sẽ kết thúc ở đó.
Dấu hiệu bất thường trong khuôn hình và âm thanh
Các dấu hiệu dưới đây gợi ý hình ảnh đã bị can thiệp. Phần mềm càng mới thì càng ít lỗi, nên hãy dùng bảng để tăng nghi ngờ, không dùng để kết luận một cuộc gọi là thật.
| Chỗ nhìn | Điểm bất thường hay gặp | Vì sao xảy ra |
|---|---|---|
| Viền mặt, chân tóc | Viền nhoè, nhoà vào nền, tóc như dán lên | Phần mềm ghép mặt khó xử lý vùng chuyển tiếp |
| Khi quay nghiêng | Mặt méo, mất cân đối, bị đông cứng | Mô hình được dạy chủ yếu bằng ảnh chính diện |
| Khi tay che mặt | Bàn tay xuyên qua mặt, mặt nhấp nháy | Vật che làm phần mềm mất dấu khuôn mặt |
| Ánh sáng | Mặt sáng một kiểu, cổ và nền sáng kiểu khác | Mặt ghép lấy từ nguồn ảnh khác |
| Miệng và tiếng | Khẩu hình không khớp lời, tiếng đến trước hoặc sau | Hình và tiếng được xử lý bằng hai đường riêng |
| Mắt | Ít chớp mắt, ánh nhìn đờ, không theo hướng nói chuyện | Đoạn video phát lại hoặc mô hình chưa khớp |
| Thời lượng | Cuộc gọi vài giây rồi tắt, lấy cớ mạng yếu | Càng gọi lâu càng dễ lộ |
Trong các dòng trên, dòng cuối đáng tin nhất. Một cuộc gọi video bị cắt ngang trước khi bạn kịp hỏi điều gì gần như luôn là tín hiệu để dừng lại, bất kể khuôn mặt trông thật đến đâu.
Thử ngay trong lúc gọi mà không cần công cụ
Nếu đối phương chịu ở lại trong cuộc gọi, bạn có thể làm vài phép thử đơn giản. Chúng không tốn kém, không làm phiền người thật, nhưng khiến phần mềm ghép mặt và kẻ điều khiển khó xoay xở.
- Đề nghị quay mặt sang ngang chậm rãi, rồi ngẩng lên, cúi xuống. Mặt ghép thường biến dạng ở góc nghiêng.
- Đề nghị đưa tay vẫy trước mặt hoặc chạm vào mũi. Vật che ngang qua mặt dễ làm hình ảnh chập chờn.
- Hỏi một câu cần trả lời dài và cụ thể, ví dụ hôm trước hai người đi ăn ở đâu, ai trả tiền. Đoạn video phát lại không trả lời được, người điều khiển phải gõ hoặc nói thay rất chậm.
- Đề nghị bật đèn sáng hơn hoặc quay camera ra phía sau một chút. Kẻ gian thường muốn giữ hình tối, mờ.
- Nói rằng bạn sẽ gọi lại bằng số điện thoại thường trong một phút. Người thật gật đầu; kẻ gian tìm lý do để không nghe máy.
Đừng thử bằng cách bắt người kia đọc số tài khoản, số căn cước hay thông tin cá nhân của họ: bạn không cần dữ liệu đó, và nếu đối phương là thật, bạn đang khiến họ lộ thêm thông tin trên một kênh có thể đã bị theo dõi.
Hành vi lệch đáng tin hơn hình ảnh lệch
Nhắn tin trước, gọi video sau. Thứ tự thông thường của người thật khi cần tiền gấp là gọi điện thoại. Kịch bản lừa thường ngược lại: nhắn tin dài trước, chỉ gọi video khi bị đòi, và gọi rất ngắn.
Tài khoản vừa đổi ảnh, vừa đăng bài lạ. Sau khi chiếm tài khoản, kẻ gian hay đăng bài rao bán, khoe lãi đầu tư hay nhờ bình chọn. Lướt nhanh trang cá nhân của người gọi trước khi trả lời là một bước kiểm rẻ.
Lý do không dùng tài khoản ngân hàng của chính mình. Tài khoản bị khoá, đang ở nước ngoài, đang giữ hạn mức. Người thật có nhiều cách khác, và hầu như không ai nhờ người quen chuyển vào tài khoản của bên thứ ba mà không giải thích được.
Số tiền tăng dần. Lần đầu một khoản nhỏ, được "trả lại" nhanh để tạo lòng tin, lần sau mới là khoản lớn. Nếu có người trả bạn sớm bất thường rồi nhờ khoản lớn hơn, hãy dừng lại.
Nhờ nhiều người cùng lúc. Bạn bè chung có thể đang nhận cùng một tin nhắn. Hỏi nhanh một người trong nhóm là cách phát hiện sớm nhất.
Làm gì khi nghi cuộc gọi video là giả
Trình tự dưới đây giúp bạn vừa bảo vệ mình, vừa giúp người bị chiếm tài khoản lấy lại quyền kiểm soát sớm.
- Dừng trả lời tin nhắn, không chuyển tiền, không bấm đường dẫn nào trong cuộc trò chuyện.
- Gọi vào số điện thoại thường của người đó mà bạn đã lưu trước, hoặc nhắn qua một ứng dụng khác. Nếu không liên lạc được, hỏi một người quen chung.
- Khi xác nhận tài khoản của họ bị chiếm, báo cho chính họ để họ làm thủ tục khôi phục với nền tảng; đó là việc chỉ chủ tài khoản làm được.
- Dùng chức năng báo cáo tài khoản giả mạo hoặc bị xâm nhập ngay trong ứng dụng.
- Đăng một dòng ngắn trong nhóm bạn chung để người khác không nhận cùng tin nhắn, không cần nêu chi tiết làm người bị chiếm xấu hổ.
- Giữ lại ảnh chụp màn hình tin nhắn, thời điểm cuộc gọi video, số tài khoản được đưa ra để báo ngân hàng và cơ quan chức năng nếu cần.
Nếu bạn đã chuyển tiền, hãy gọi ngay cho ngân hàng của mình theo số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức. Các bước tiếp theo nằm ở mục Khi bị lừa, bị hack, lộ dữ liệu.
Để tài khoản của chính bạn không thành công cụ lừa người khác
Phần lớn cuộc gọi video giả bắt đầu từ một tài khoản thật bị chiếm. Vì vậy cách giảm kiểu lừa này cho cả nhóm bạn bè là giữ tài khoản của chính mình. Bật xác thực hai lớp cho Facebook, Zalo, email; không đăng nhập vào trang nào mở ra từ tin nhắn "xác minh tài khoản", "nhận quà", "bình chọn giúp". Cách bật từng lớp bảo vệ được viết riêng trong mục An toàn tài khoản và điện thoại.
Bạn cũng nên cân nhắc lượng video chính diện có tiếng nói mà mình để công khai. Không cần xoá hết, nhưng một trang cá nhân có hàng trăm clip nói thẳng vào camera là nguồn dữ liệu rất tốt để dựng mặt và giọng. Chế độ chỉ bạn bè xem cho các video đời tư là một bước dễ làm.
Cuối cùng, hãy nói trước với bạn bè và người thân một quy ước: bạn không bao giờ hỏi vay tiền qua tin nhắn hay video call mà không gọi điện thoại thường kèm theo. Khi quy ước được nói ra từ trước, người nhận có lý do rõ ràng để từ chối mà không thấy ngại.
Câu hỏi thường gặp
Deepfake trong cuộc gọi video cần máy móc mạnh lắm không?
Không nhất thiết. Một số phần mềm hoán đổi khuôn mặt chạy được trên máy tính có card đồ hoạ phổ thông, và kẻ gian còn dùng cách rẻ hơn là phát lại video có sẵn. Vì vậy đừng nghĩ chỉ tổ chức lớn mới làm được; hãy kiểm chứng bằng kênh khác bất kể hình ảnh trông thế nào.
Nếu mặt quay nghiêng vẫn rõ, không méo, có nghĩa là thật không?
Chưa chắc. Phần mềm mới xử lý góc nghiêng tốt hơn trước, và các phép thử bằng mắt chỉ giúp tăng hoặc giảm nghi ngờ. Bằng chứng tốt nhất vẫn là liên lạc được với người thật qua một kênh bạn đã có từ trước và nghe họ xác nhận chuyện vay tiền.
Kẻ gian có thể giả mặt cả người thân mà mình gặp hằng ngày không?
Về kỹ thuật là có thể nếu họ có đủ ảnh và video của người đó. Tuy nhiên với người bạn gặp thường xuyên, bạn biết rất nhiều chi tiết đời thường mà kẻ gian không có. Một câu hỏi về việc hôm qua, hoặc một cuộc gọi điện thoại thường, thường đủ để lật tẩy.
Có nên ghi màn hình cuộc gọi video nghi giả làm bằng chứng không?
Nếu điện thoại cho phép và bạn làm được nhanh, bản ghi giúp ích khi báo cáo cho nền tảng và cơ quan chức năng. Tuy vậy đừng kéo dài cuộc gọi chỉ để ghi lại. Ảnh chụp tin nhắn, số tài khoản, thời điểm cuộc gọi đã là bằng chứng đủ dùng trong phần lớn trường hợp.
Bạn bè bị chiếm tài khoản thì mình giúp được gì?
Báo cho họ qua kênh khác càng sớm càng tốt, báo cáo tài khoản trên nền tảng, và nhắn ngắn cho nhóm bạn chung. Đừng tự đăng nhập hay bấm vào đường dẫn khôi phục do người lạ gửi; việc khôi phục chỉ chủ tài khoản làm với nền tảng qua kênh chính thức.
Dùng chatbot AI để kiểm một đoạn video nghi giả có được không?
Một số chatbot có thể nhận xét về ảnh hoặc video bạn tải lên, nhưng kết quả không đáng tin để làm căn cứ và còn có nguy cơ bạn tải lên hình ảnh riêng tư của người khác. Với cuộc gọi đòi tiền, xác minh trực tiếp với người thật nhanh và chắc hơn nhiều.