Bạn vẫn đăng ảnh con được, chỉ cần đổi ba thói quen: chọn ảnh không lộ nơi ở và trường học, giới hạn người xem thay vì để công khai, và bớt những ảnh mặt chính diện rõ nét của con trên trang công khai. Ba việc này giảm phần lớn rủi ro mà AI mới đem tới: kẻ xấu gom thông tin để dựng kịch bản lừa, hoặc lấy mặt trẻ để ghép vào ảnh khác.
Không cần xoá sạch trang cá nhân hay sống trong lo âu. Phần dưới đi qua những gì thay đổi khi có công cụ AI, bảng phân loại ảnh theo mức rủi ro, năm câu tự hỏi trước khi bấm đăng, cách cài người xem, cách thống nhất với ông bà họ hàng, và việc rà lại ảnh cũ đã đăng.
AI đã thay đổi gì với ảnh con trên mạng
Trước đây, rủi ro của ảnh con trên mạng chủ yếu là người lạ biết mặt, biết trường. Giờ có thêm hai lớp. Lớp thứ nhất là gom thông tin: công cụ tự động có thể đọc hàng trăm ảnh và bài đăng, ghép lại thành một hồ sơ: con tên gì, học lớp nào, nhà ở khu nào, giờ tan học, bố mẹ làm nghề gì. Hồ sơ đó là nguyên liệu cho những cuộc gọi giả kiểu "con chị bị tai nạn ở cổng trường", nghe cụ thể đến mức phụ huynh tin ngay.
Lớp thứ hai là ghép mặt. Công cụ tạo ảnh giờ có thể lấy khuôn mặt từ một tấm ảnh rõ nét và đặt vào bối cảnh khác. Với trẻ em, điều này dẫn tới ảnh chế giễu trong nhóm bạn học, và trong trường hợp xấu nhất là bị lợi dụng vào những nội dung lạm dụng. Không ai kiểm soát được hoàn toàn việc này, nhưng ảnh mặt rõ, công khai, số lượng nhiều là điều kiện thuận lợi cho kẻ xấu.
Hiểu hai lớp này giúp bạn biết cần cẩn thận ở đâu. Một tấm ảnh con chụp từ phía sau đang chạy trên bãi biển gần như vô hại. Một tấm ảnh con mặc đồng phục có tên trường, đứng trước cổng nhà có số nhà, đăng công khai, kèm dòng chữ "bé Na lớp hai hôm nay đi học về muộn" thì cung cấp quá nhiều.
Loại ảnh nào rủi ro, loại nào yên tâm
Bảng dưới không cấm ảnh nào cả, mà gợi ý cách chụp hoặc chỉnh để giữ được kỷ niệm mà bớt thông tin thừa.
| Loại ảnh | Lộ điều gì | Cách làm thay |
|---|---|---|
| Đồng phục có phù hiệu trường, ảnh trước cổng trường | Nơi con có mặt mỗi ngày, giờ giấc | Chọn góc không thấy phù hiệu, hoặc chỉ đăng cho nhóm người thân |
| Ảnh trước nhà có số nhà, biển tên đường, xe có biển số | Địa chỉ nhà | Cắt bỏ, làm mờ, hoặc chụp ở góc khác |
| Ảnh tắm, ảnh mặc đồ lót, ảnh bơi | Dễ bị lấy dùng sai mục đích | Giữ trong album riêng, không đăng kể cả chế độ bạn bè |
| Ảnh mặt chính diện độ nét cao, nhiều góc | Nguyên liệu tốt cho ghép mặt | Chọn ảnh nghiêng, xa, đang chơi; ảnh rõ mặt chỉ gửi nhóm gia đình |
| Ảnh đăng ngay tại chỗ kèm vị trí | Con đang ở đâu, lúc này | Đăng sau khi đã về, tắt gắn vị trí |
| Giấy khen, sổ liên lạc, thẻ học sinh | Họ tên đầy đủ, ngày sinh, lớp, trường | Che thông tin, hoặc chỉ khoe bằng lời |
Ngoài nội dung ảnh, đừng quên phần chữ đi kèm. Tên đầy đủ của con, ngày sinh, tên lớp viết trong chú thích cũng lộ nhiều như ảnh. Gọi con bằng tên ở nhà là đủ thân mật.
Năm câu tự hỏi trước khi bấm đăng
Một thói quen nhỏ thay cho mọi danh sách dài: trước khi đăng ảnh con, dừng lại vài giây và đi qua năm câu này. Nếu có câu nào trả lời "có", sửa ảnh hoặc đổi người xem trước khi đăng.
- Ảnh này có cho người lạ biết con học ở đâu, sống ở đâu, đang ở đâu lúc này không?
- Nếu có người lấy ảnh này ghép sang chỗ khác, con có bị xấu hổ không?
- Mười năm nữa, con có muốn ảnh này còn trên mạng không?
- Ai đang xem được ảnh này: chỉ người thân, bạn bè, hay bất kỳ ai?
- Chú thích có ghi tên đầy đủ, ngày sinh, lớp học của con không?
Câu thứ ba hay bị bỏ qua nhất. Ảnh con khóc nhè, ảnh bị ngã, ảnh mặc đồ ngộ nghĩnh với bố mẹ là kỷ niệm đáng yêu, nhưng với đứa trẻ mười lăm tuổi bị bạn đào lại để trêu thì không đáng yêu chút nào. Những ảnh như vậy nên nằm trong album gia đình hơn là trên trang công khai.
Năm câu này dùng được cho cả ảnh bạn gửi vào nhóm chat đông người, không chỉ ảnh đăng lên trang cá nhân. Nhóm lớp, nhóm cư dân, nhóm họ hàng mở rộng có thể có vài trăm người, nhiều người bạn chưa gặp bao giờ, và ai trong đó cũng lưu được ảnh về máy.
Cài người xem và các tuỳ chọn riêng tư
Đổi mặc định của bài đăng. Phần lớn mạng xã hội cho chọn người xem mặc định. Đặt về bạn bè hoặc danh sách tuỳ chỉnh, để không lỡ đăng công khai lúc vội. Vị trí của tuỳ chọn khác nhau theo ứng dụng và phiên bản.
Tạo danh sách người thân. Lập riêng một danh sách gồm ông bà, cô dì chú bác, vài người bạn thân. Ảnh rõ mặt con chỉ đăng cho danh sách này. Bạn bè xã giao, đồng nghiệp cũ, người bán hàng đã kết bạn không cần thấy.
Tắt gắn vị trí và xoá thông tin vị trí trong ảnh. Điện thoại thường lưu toạ độ nơi chụp vào tệp ảnh. Nhiều mạng xã hội tự xoá khi đăng, nhưng khi gửi ảnh gốc qua ứng dụng nhắn tin hoặc email thì có thể còn. Tắt lưu vị trí trong máy ảnh nếu không cần.
Hạn chế người khác gắn thẻ. Bật duyệt trước khi người khác gắn thẻ bạn hoặc con vào ảnh, để ảnh do người khác đăng không tự hiện trên trang của bạn.
Dùng album chia sẻ riêng cho gia đình. Nhiều dịch vụ lưu ảnh cho tạo album chia sẻ với vài người. Đây là cách tốt để ông bà xem ảnh cháu hằng ngày mà không cần đăng lên mạng xã hội.
Hỏi ý con, và thống nhất với ông bà họ hàng
Từ khi con khoảng bốn năm tuổi, bạn đã có thể hỏi "mẹ đăng ảnh này cho bà xem nhé?". Con nhỏ chưa hiểu hết, nhưng thói quen được hỏi giúp con biết ảnh của mình là của mình. Với trẻ lớn, tôn trọng khi con nói không. Một đứa trẻ được tôn trọng quyền với ảnh của mình cũng sẽ biết tôn trọng ảnh của bạn bè.
Ông bà và họ hàng thường là nơi khó nói nhất. Ông bà đăng ảnh cháu với lòng tự hào, kèm tên đầy đủ, tên trường, đăng công khai. Cách nói dễ nghe là đưa ra lý do cụ thể, không phải phê bình: "Dạo này bọn lừa đảo lấy ảnh trẻ con rồi gọi điện doạ bố mẹ, nên con nhờ bà để chế độ chỉ người nhà xem thôi ạ." Sau đó giúp ông bà cài luôn, vì nhiều người lớn tuổi không biết chỉnh người xem.
Một cách khác là tạo album gia đình chung, gửi ảnh vào đó thường xuyên. Khi ông bà đã có chỗ xem ảnh cháu đầy đủ, nhu cầu đăng lên mạng xã hội cũng giảm.
Rà lại ảnh cũ đã đăng
Ảnh đã đăng nhiều năm vẫn đang nằm đó. Dành một buổi tối rà lại, không cần xoá hết, chỉ xử lý những tấm rủi ro nhất:
- Dùng tính năng xem lại bài đăng cũ hoặc nhật ký hoạt động của mạng xã hội để lọc ảnh có con.
- Với ảnh công khai, đổi người xem về bạn bè hoặc danh sách người thân; nhiều nơi cho đổi hàng loạt bài cũ.
- Xoá hoặc ẩn ảnh tắm, ảnh thiếu vải, ảnh có giấy tờ, ảnh có số nhà.
- Xem lại ảnh đại diện và ảnh bìa: đây là ảnh luôn công khai với mọi người, không nên là ảnh rõ mặt con.
- Kiểm các trang, nhóm cũ bạn từng lập cho con, ví dụ trang nhật ký em bé, và đóng lại nếu không còn dùng.
Ảnh đã đăng công khai lâu ngày có thể đã bị lưu lại ở nơi khác, nên rà lại không xoá được hoàn toàn dấu vết. Nhưng nó giảm lượng ảnh mới bị gom, và đó là điều trong tầm tay bạn.
Nếu thấy việc rà lại mất nhiều thời gian, chia nhỏ ra: mỗi tối xử lý một năm, bắt đầu từ những năm con đã đi học vì ảnh thời đó hay lộ trường lớp nhất. Nếu con đã lớn, mời con ngồi cùng chọn ảnh nào giữ, ảnh nào ẩn. Nhiều đứa trẻ thích được hỏi ý kiến về chuyện này hơn bố mẹ tưởng.
Ảnh con trong nhóm lớp, trường và trung tâm
Nhiều trường, lớp học thêm, trung tâm năng khiếu đăng ảnh học sinh lên trang của họ để giới thiệu. Bạn có quyền hỏi: ảnh sẽ đăng ở đâu, có ghi tên con không, ai xem được, và có thể từ chối không. Theo nguyên lý của quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành, hình ảnh là dữ liệu cá nhân, và với trẻ em việc xử lý thường cần sự đồng ý của cha mẹ; chi tiết bạn kiểm văn bản hiện hành.
Trong nhóm phụ huynh của lớp, ảnh các con thường được chia sẻ rất thoải mái. Một quy ước nhỏ, nếu ban phụ huynh đồng ý, giúp cả lớp an toàn hơn: không đăng lại ảnh có con người khác lên trang cá nhân công khai khi chưa hỏi bố mẹ bạn đó. Bạn có thể đề xuất điều này một cách nhẹ nhàng, với lý do chung là phòng lừa đảo và ghép ảnh.
Nếu thấy ảnh con mình bị dùng ở nơi bạn không đồng ý, liên hệ người đăng để đề nghị gỡ, và dùng chức năng báo cáo quyền riêng tư của nền tảng nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm mờ mặt con trong mọi ảnh đăng lên mạng không?
Không bắt buộc. Làm mờ phù hợp với ảnh đăng công khai hoặc đăng ở nhóm đông người lạ. Với ảnh chỉ người thân xem, giữ nguyên mặt cũng được. Cách cân bằng là chọn ảnh con chụp nghiêng, chụp xa, đang chơi cho chỗ công khai, còn ảnh rõ mặt để trong album gia đình.
Đặt chế độ bạn bè có đủ an toàn không?
Chế độ bạn bè an toàn hơn công khai, nhưng phụ thuộc vào danh sách bạn bè của bạn. Nếu danh sách có nhiều người không quen thật, ảnh vẫn đến tay người lạ. Bạn bè cũng có thể chụp màn hình rồi đăng lại. Vì vậy ảnh nhạy cảm vẫn không nên đăng, kể cả chế độ bạn bè.
Ảnh con đã bị ai đó lấy về đăng ở trang khác thì làm gì?
Chụp lại trang đó kèm tên tài khoản và thời gian, rồi dùng chức năng báo cáo về quyền riêng tư hoặc hình ảnh trẻ em của nền tảng. Nếu ảnh bị dùng để chế giễu, lừa đảo hay có nội dung xâm hại, báo thêm cho cơ quan công an nơi cư trú. Không tự liên hệ đôi co với người đăng nếu thấy có dấu hiệu xấu.
Con tự đăng ảnh của mình lên mạng thì cha mẹ nên làm gì?
Với trẻ đã đủ tuổi dùng mạng xã hội, hướng dẫn con những điều bạn tự áp dụng: không lộ nơi ở, trường học, không đăng ảnh thiếu vải, để tài khoản riêng tư. Ngồi cùng con cài đặt lần đầu. Hỏi con về ảnh mới đăng như một câu chuyện bình thường, không phải để kiểm tra.
Đăng ảnh siêu âm, ảnh em bé mới sinh có rủi ro gì?
Ảnh siêu âm và ảnh vòng tay sơ sinh hay kèm họ tên, ngày sinh, tên bệnh viện, những thông tin dùng được để giả mạo giấy tờ hoặc đoán mật khẩu sau này. Nếu muốn chia sẻ tin vui, che các thông tin đó, hoặc chỉ báo ngày tháng chung chung.
Có công cụ nào chống AI lấy mặt con trong ảnh không?
Có một số kỹ thuật thêm nhiễu vào ảnh để gây khó cho mô hình nhận diện, nhưng hiệu quả thay đổi theo từng công cụ và không bảo đảm. Cách chắc nhất vẫn là giảm số ảnh mặt rõ nét công khai. Coi các công cụ như vậy là lớp thêm, không thay thế việc chọn ảnh và chọn người xem.