Ảnh chân dung và giọng nói của một người đều là dữ liệu cá nhân; khi dùng để AI nhận diện, mô phỏng hoặc tạo ra nội dung mới mang hình dáng, giọng của họ, bạn đang xử lý dữ liệu có thể thuộc nhóm sinh trắc học — nhóm dữ liệu nhạy cảm. Đồng thời, Bộ luật Dân sự bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Hai lớp này cộng lại có nghĩa là phần lớn việc dùng ảnh, giọng người khác với AI cần sự đồng ý rõ ràng của chính người đó.
Các công cụ ghép mặt, tạo video người dẫn từ một tấm ảnh, nhân bản giọng từ vài chục giây ghi âm đã rất dễ dùng, và nhiều cửa hàng, người làm nội dung dùng chúng với ý tốt: dựng video giới thiệu bằng mặt nhân viên, làm clip kỷ niệm có giọng người thân. Bài này giúp bạn biết khi nào cần xin phép, xin thế nào, và đâu là ranh giới không được vượt.
Ảnh và giọng nói trở thành dữ liệu cá nhân như thế nào
Một tấm ảnh nhóm chụp ở tiệc cuối năm, nhìn rõ mặt từng người, là dữ liệu cá nhân của mỗi người trong ảnh. Một đoạn ghi âm cuộc họp cũng vậy với từng giọng nói trong đó. Những dữ liệu này thuộc nhóm cơ bản khi chỉ được lưu và xem như thông thường.
Mọi thứ thay đổi khi bạn đưa chúng vào AI để làm việc mà con người không làm được bằng mắt: trích đặc điểm khuôn mặt để nhận diện, tạo mẫu giọng để sinh ra câu nói mới, dựng mô hình 3D để diễn hoạt. Lúc đó ảnh và giọng được xử lý như dữ liệu sinh trắc học — đặc điểm thể chất riêng giúp xác định một người — và theo nguyên lý của Nghị định 13/2023/NĐ-CP cũng như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, đây là dữ liệu nhạy cảm với yêu cầu bảo vệ cao hơn.
Rủi ro ở đây rất thực tế: một mẫu giọng đủ tốt có thể bị dùng để gọi điện giả danh người đó vay tiền người thân; một mô hình khuôn mặt có thể bị dùng để thử vượt qua bước xác minh của ứng dụng tài chính. Người cho bạn mẫu giọng để làm video quảng cáo không mặc nhiên đồng ý cho những rủi ro đó, nên bạn càng phải giữ mẫu cẩn thận và xoá khi xong việc.
Hai lớp luật cùng áp dụng: quyền hình ảnh và luật dữ liệu
Lớp thứ nhất là quyền của cá nhân đối với hình ảnh trong Bộ luật Dân sự. Theo nguyên tắc chung, việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý, và dùng cho mục đích thương mại thường còn phải trả thù lao trừ khi có thoả thuận khác. Có ngoại lệ cho một số trường hợp như hình ảnh trong hoạt động công cộng, nhưng ngoại lệ không cho phép dùng hình ảnh làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó.
Lớp thứ hai là pháp luật về dữ liệu cá nhân: phải có căn cứ xử lý (thường là đồng ý), đúng mục đích, tối thiểu, an toàn, có thời hạn lưu, và người có dữ liệu có quyền rút lại đồng ý, yêu cầu xoá. Với dữ liệu sinh trắc, yêu cầu càng chặt.
Điểm thực tế quan trọng: thoả thuận dùng hình ảnh viết theo kiểu cũ, ví dụ “đồng ý cho công ty dùng ảnh chụp trong các ấn phẩm quảng cáo”, thường không bao gồm việc đưa ảnh vào AI để tạo ra hình ảnh, video mới mà người đó chưa từng đóng. Đó là một mục đích khác hẳn, cần thoả thuận riêng. Cách hai lớp luật này tương tác với nhau trong từng tình huống có thể phức tạp, và với dự án có quy mô hoặc có người nổi tiếng tham gia, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc người có chuyên môn trước khi làm.
Các tình huống thường gặp và cách nhìn pháp lý
Các tình huống dưới đây là ví dụ giả định, đánh giá theo nguyên lý chung, không thay cho ý kiến pháp lý về vụ việc cụ thể.
| Tình huống | Vấn đề chính | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Dựng video giới thiệu sản phẩm bằng hình đại diện AI tạo từ ảnh nhân viên | Dữ liệu sinh trắc của nhân viên, quyền hình ảnh, quan hệ lao động không ngang hàng | Thoả thuận riêng, tự nguyện, có thù lao nếu phù hợp, quyền rút lại, xoá mẫu khi nghỉ việc |
| Nhân bản giọng người thân đã mất để làm clip kỷ niệm trong gia đình | Quyền của người đã mất do thân nhân thực hiện, cảm xúc của các thành viên | Thống nhất trong gia đình, chỉ dùng nội bộ, không công khai |
| Đăng ảnh khách check-in ở quán lên trang của quán | Quyền hình ảnh của khách | Xin phép trực tiếp, ghi lại tin nhắn đồng ý |
| Dùng ảnh khách cũ để AI tạo ảnh “trước và sau” quảng cáo dịch vụ | Tạo nội dung không có thật về một người, dữ liệu sức khoẻ, quảng cáo sai sự thật | Không làm |
| Ghép mặt người nổi tiếng vào video bán hàng | Quyền hình ảnh, gây nhầm lẫn, có thể là lừa dối người tiêu dùng | Không làm |
| Học sinh ghép mặt bạn cùng lớp vào ảnh chế | Xúc phạm, bắt nạt, có thể liên quan dữ liệu trẻ em | Nhà trường và phụ huynh xử lý, gỡ bỏ, giáo dục |
Hai dòng “Không làm” không phải vì công nghệ, mà vì kết quả là nội dung giả gắn với một người thật mà họ không hề đồng ý, lại nhằm mục đích thương mại.
Xin phép dùng ảnh, giọng cho AI đúng cách
Ví dụ giả định: một trung tâm ngoại ngữ muốn dùng giọng của một giáo viên để AI đọc các bài nghe luyện tập.
- Viết rõ mục đích: tạo mẫu giọng để AI đọc bài nghe luyện tập cho học viên của trung tâm, không dùng cho quảng cáo, không dùng cho mục đích khác.
- Nêu công cụ và nơi lưu: loại dịch vụ AI, mẫu giọng lưu ở đâu, ai có quyền dùng tài khoản đó.
- Đặt thời hạn: trong thời gian hợp tác và xoá mẫu giọng trong một khoảng ngắn sau khi kết thúc.
- Thoả thuận về sản phẩm đã tạo: các bài nghe đã sản xuất có được tiếp tục dùng sau khi giáo viên nghỉ không.
- Thù lao: có hay không, tính thế nào. Đây là điều nên nói rõ vì giọng là tài sản nghề nghiệp của giáo viên.
- Quyền rút lại: giáo viên có thể rút lại đồng ý, và hậu quả của việc rút lại là gì.
- Biện pháp an toàn: cam kết không chia mẫu giọng cho bên khác, bật bảo mật cho tài khoản công cụ AI.
- Ký văn bản hoặc xác nhận bằng chữ và lưu cùng hồ sơ của giáo viên.
Với nhân viên, hãy đảm bảo việc từ chối không ảnh hưởng tới công việc của họ; đồng ý trong quan hệ lao động dễ bị xem là không tự nguyện nếu người lao động cảm thấy không có lựa chọn.
Ranh giới không được vượt
Không tạo nội dung giả gán cho người thật để đánh lừa người khác rằng họ đã nói, làm điều đó — kể cả “cho vui”. Nội dung lan ra khỏi nhóm bạn bè là ngoài tầm kiểm soát của bạn.
Không dùng hình ảnh, giọng nói để xúc phạm, bôi nhọ hoặc tạo nội dung nhạy cảm về một người. Đây không chỉ là vi phạm dân sự mà có thể dẫn tới trách nhiệm nặng hơn theo pháp luật.
Không dùng ảnh trẻ em để tạo nội dung bằng AI trừ việc rất riêng trong gia đình. Ảnh trẻ được bảo vệ chặt hơn, và ảnh ghép của trẻ là loại nội dung dễ bị lạm dụng nhất.
Không mượn mặt, giọng người nổi tiếng để quảng cáo, kể cả khi ghi chú nhỏ “video do AI tạo”. Ghi chú không thay được sự đồng ý.
Ghi rõ nội dung do AI tạo khi bạn đã có đồng ý và đăng công khai. Minh bạch giúp người xem không bị nhầm và là xu hướng mà các nền tảng, pháp luật đang yêu cầu ngày càng rõ.
Khi bạn là người bị dùng ảnh, giọng nói
Nếu phát hiện hình ảnh hoặc giọng nói của mình bị dùng trong nội dung AI mà bạn không đồng ý:
- Lưu bằng chứng: ảnh chụp màn hình có thời gian, đường dẫn, tên tài khoản đăng, bản tải về nếu có thể.
- Báo cáo nội dung với nền tảng đang đăng theo mục vi phạm quyền riêng tư hoặc mạo danh; nhiều nền tảng có quy trình riêng cho nội dung do AI tạo.
- Nếu biết người đăng, yêu cầu gỡ bằng tin nhắn có lưu lại, nêu rõ bạn không đồng ý.
- Báo người thân, đồng nghiệp biết để họ không tin vào nội dung giả, nhất là khi giọng nói của bạn có thể bị dùng để gọi vay tiền.
- Khi nội dung gây thiệt hại về danh dự, tiền bạc, hoặc có dấu hiệu tống tiền, trình báo công an nơi cư trú kèm bằng chứng.
- Tham khảo luật sư nếu muốn yêu cầu bồi thường hoặc khởi kiện.
Các bước xử lý khi bị tống tiền bằng ảnh ghép có hướng dẫn chi tiết ở danh mục “Khi bị lừa, bị hack, lộ dữ liệu”.
Điều khoản của công cụ AI và trách nhiệm của bạn
Hầu hết công cụ tạo ảnh, video, giọng nói đều có điều khoản yêu cầu người dùng chỉ tải lên hình ảnh, giọng nói mà họ có quyền sử dụng. Nói cách khác, trách nhiệm xin phép thuộc về bạn, không phải nhà cung cấp. Một số công cụ còn yêu cầu người có giọng nói tự đọc một câu xác nhận trước khi tạo mẫu giọng, như một lớp bảo vệ.
Bạn cũng cần đọc điều khoản về việc nhà cung cấp có giữ và dùng ảnh, giọng bạn tải lên để huấn luyện mô hình hay không. Nếu có, dữ liệu sinh trắc của nhân viên hoặc người thân bạn đang đi vào một hệ thống mà họ không biết. Điều khoản thay đổi theo phiên bản, nên kiểm lại ở thời điểm dùng.
Cách làm an toàn là: chỉ tải lên những gì đã có đồng ý ghi rõ việc dùng với AI; dùng tài khoản của tổ chức thay vì tài khoản cá nhân; xoá mẫu giọng, mẫu khuôn mặt ngay khi dự án kết thúc; và giữ danh sách những mẫu đang tồn tại, của ai, ở công cụ nào, để xử lý khi có yêu cầu rút lại.
Câu hỏi thường gặp
Dùng ảnh nhân viên đã nghỉ việc trong video AI cũ có cần gỡ không?
Phụ thuộc vào thoả thuận ban đầu. Nếu thoả thuận chỉ áp dụng trong thời gian làm việc hoặc người đó rút lại đồng ý, bạn nên ngừng sử dụng và gỡ ở mức hợp lý. Mẫu khuôn mặt, mẫu giọng dùng để tạo nội dung mới thì nên xoá khi họ nghỉ.
Tạo giọng đọc AI giống giọng một ca sĩ nhưng không dùng bản ghi của họ có vi phạm không?
Cố tình mô phỏng để người nghe tưởng là giọng của một người cụ thể có thể xâm phạm quyền nhân thân và gây nhầm lẫn, nhất là khi dùng thương mại. Đây là vùng pháp lý đang phát triển, nên hỏi luật sư trước khi làm.
Ảnh trong đám đông ở sự kiện công cộng có được đưa vào AI không?
Ngoại lệ cho hình ảnh ở hoạt động công cộng thường dành cho việc đưa tin, ghi nhận sự kiện. Dùng ảnh đó để AI trích khuôn mặt từng người, nhận diện hay tạo nội dung mới là mục đích khác, không nên dựa vào ngoại lệ này.
Gia đình có được dùng giọng của ông bà đã mất để làm video tưởng niệm không?
Dùng trong phạm vi gia đình, có sự thống nhất của các thành viên thân thích, thường ít vấn đề pháp lý. Nên giữ mẫu giọng an toàn hoặc xoá sau khi làm, tránh đăng công khai, vì mẫu giọng có thể bị lợi dụng để lừa người quen của gia đình.
Ghi chú “nội dung do AI tạo” có đủ để dùng ảnh người khác không?
Không. Ghi chú giúp người xem không bị nhầm, nhưng không thay thế sự đồng ý của người có hình ảnh. Bạn cần cả hai: đồng ý trước khi làm và minh bạch khi đăng.
Ảnh tự chụp của chính mình đưa vào công cụ AI có rủi ro gì?
Bạn có quyền với ảnh của mình, nhưng nên đọc điều khoản về việc lưu và dùng ảnh cho huấn luyện, tránh tải ảnh rõ mặt kèm giấy tờ, và cân nhắc rằng bộ ảnh nhiều góc mặt có thể bị lạm dụng nếu tài khoản bị chiếm.