Lừa đảo giả danh công an, cơ quan thuế, điện lực hay bảo hiểm xã hội là các cuộc gọi, tin nhắn, cuộc gọi video tự xưng người của cơ quan nhà nước, báo bạn liên quan tới một vụ án, khoản nợ thuế hay sắp bị cắt dịch vụ, rồi yêu cầu chuyển tiền, cung cấp OTP hoặc cài ứng dụng. AI khiến giọng nói, hình ảnh người mặc quân phục và văn bản có dấu đỏ trông thật hơn. Nhưng cơ quan thật có cách làm việc rất khác, và chỉ cần biết những nguyên tắc đó là đủ để từ chối.
Kiểu lừa này đánh vào nỗi sợ và sự tôn trọng với cơ quan công quyền, nhất là ở người lớn tuổi, người ít va chạm với thủ tục pháp lý. Bài này mô tả kịch bản thường gặp, những điều cơ quan thật không làm, và cách phản ứng bình tĩnh khi nhận cuộc gọi như vậy.
AI được dùng ở đâu trong kịch bản mạo danh
Ở dạng cũ, kẻ gian chỉ gọi điện với giọng nghiêm, xưng chức danh, đọc số hiệu vụ án. Người nghe cẩn thận đòi gặp trực tiếp hay hỏi tên đơn vị là kịch bản khó tiếp tục. Ở dạng mới, kẻ gian có thêm vài lớp vỏ do AI hỗ trợ. Một là cuộc gọi video với hình người mặc trang phục ngành, ngồi trước phông nền trông như phòng làm việc, hình có thể là người thật đóng vai hoặc hình được thay mặt bằng phần mềm.
Hai là văn bản giả: quyết định khởi tố, lệnh tạm giữ, thông báo nợ thuế với đầy đủ quốc hiệu, số hiệu, chữ ký, con dấu. Công cụ AI giúp soạn câu chữ đúng giọng hành chính và sửa ảnh con dấu, chữ ký trông tự nhiên. Văn bản được gửi qua ứng dụng chat như một bằng chứng để nạn nhân tin rằng mình đang bị điều tra thật.
Ba là trang web giả của cơ quan nhà nước, nơi nạn nhân được hướng dẫn "tra cứu hồ sơ vụ án" bằng số căn cước của mình, và trang sẽ hiện ra đúng tên, đúng ngày sinh, vì kẻ gian đã có sẵn dữ liệu bị lộ. Sự trùng khớp này khiến nhiều người tin rằng chỉ có cơ quan thật mới biết thông tin của họ.
Một kịch bản thường gặp (ví dụ giả định)
Ông Bình, bảy mươi tuổi, nhận cuộc gọi tự xưng cán bộ điều tra, đọc đúng họ tên và số căn cước của ông, thông báo một tài khoản ngân hàng đứng tên ông có liên quan tới đường dây rửa tiền. Người gọi nói đây là vụ án bí mật, ông không được kể với ai, kể cả con cái, nếu không sẽ bị coi là cản trở điều tra.
Để chứng minh, người gọi chuyển sang gọi video, hình một người mặc quân phục ngồi bàn làm việc, gửi kèm ảnh "lệnh bắt" có tên ông. Sau đó, ông được hướng dẫn chuyển toàn bộ tiền tiết kiệm vào một "tài khoản an toàn" của cơ quan điều tra để kiểm tra nguồn gốc, hứa sẽ hoàn trả khi xác minh xong. Cuộc gọi kéo dài nhiều giờ, ông không được cúp máy.
Mọi chi tiết trong kịch bản đều được thiết kế để cô lập người nghe: bí mật, áp lực pháp lý, không cho cúp máy. Nếu ông Bình cúp máy và gọi cho con, hoặc tới thẳng trụ sở công an phường gần nhà, câu chuyện sẽ tan ngay. Kẻ gian biết điều đó, nên mọi lời đe doạ đều nhắm vào việc giữ ông trong cuộc gọi.
Những điều cơ quan thật không làm
Các cơ quan chức năng đã nhiều lần thông báo công khai về nguyên tắc làm việc với người dân. Dưới đây là những điểm cốt lõi; nếu cuộc gọi đi ngược bất kỳ điểm nào, bạn có cơ sở để từ chối.
- Cơ quan công an không giải quyết vụ việc qua điện thoại hay cuộc gọi video. Việc mời làm việc được thực hiện bằng giấy mời, giấy triệu tập gửi trực tiếp, và bạn có quyền tới trụ sở để xác minh.
- Không cơ quan nào yêu cầu người dân chuyển tiền vào "tài khoản an toàn", "tài khoản tạm giữ" để xác minh nguồn gốc tiền.
- Cơ quan thuế, điện lực, bảo hiểm không yêu cầu nộp tiền vào tài khoản cá nhân theo hướng dẫn trong cuộc gọi.
- Không cơ quan nào hỏi mã OTP, mật khẩu ngân hàng hay yêu cầu cài ứng dụng qua đường dẫn gửi trong tin nhắn.
- Không cơ quan nào cấm bạn nói chuyện với gia đình hay luật sư về việc mình được mời làm việc.
- Văn bản tố tụng không được gửi bằng ảnh chụp qua ứng dụng chat như một cách thông báo chính thức.
Bạn không cần thuộc từng quy định cụ thể. Chỉ cần nhớ một câu: cơ quan nhà nước làm việc bằng văn bản và tại trụ sở, không làm việc bằng chuyển khoản qua điện thoại.
Các vai mạo danh thường gặp
Ngoài công an, kẻ gian còn đóng vai nhiều cơ quan khác. Lý do được đưa ra khác nhau, nhưng đích đến giống nhau.
| Vai mạo danh | Lý do đưa ra | Yêu cầu thường gặp |
|---|---|---|
| Cán bộ điều tra, viện kiểm sát | Tài khoản liên quan vụ án, có lệnh bắt | Chuyển tiền vào tài khoản an toàn, giữ bí mật |
| Cơ quan thuế | Nợ thuế, hoàn thuế, cập nhật thông tin hộ kinh doanh | Cài ứng dụng giả, nhập thông tin ngân hàng |
| Điện lực, cấp nước | Nợ tiền điện, sắp cắt điện trong ngày | Chuyển khoản ngay vào tài khoản cá nhân |
| Bảo hiểm xã hội | Nhận tiền trợ cấp, hoàn tiền bảo hiểm | Bấm đường dẫn, cung cấp OTP để nhận tiền |
| Cán bộ hỗ trợ định danh điện tử | Cần nâng mức tài khoản, đồng bộ dữ liệu | Cài ứng dụng ngoài kho, quét mặt trên ứng dụng lạ |
Với bất kỳ vai nào, cách kiểm giống nhau: cúp máy, tự tìm số điện thoại hoặc địa chỉ của cơ quan đó qua kênh chính thức, rồi liên hệ trực tiếp. Các thủ tục định danh điện tử chính thức thực hiện qua ứng dụng tải từ kho chính thức hoặc tại trụ sở công an, không qua đường dẫn ai đó gửi.
Những câu doạ thường gặp và cách hiểu đúng
"Nếu cúp máy, ông bà sẽ bị coi là chống đối." Cúp máy để tới trụ sở xác minh là quyền của bạn. Không có quy định nào coi việc từ chối làm việc qua điện thoại là chống đối.
"Đây là vụ án bí mật, không được kể với ai." Người được mời làm việc vẫn có quyền nói với gia đình và nhờ luật sư. Yêu cầu giữ bí mật với người thân là dấu hiệu cô lập nạn nhân, không phải quy trình điều tra.
"Phải chuyển tiền để chứng minh tiền sạch." Việc xác minh nguồn gốc tài sản, nếu có, được làm bằng hồ sơ và tại cơ quan, không bằng cách chuyển tiền sang một tài khoản khác. Không có tài khoản nào gọi là "tài khoản an toàn" của cơ quan điều tra dành cho người dân chuyển vào.
"Ông bà phải ở một mình trong phòng, bật camera suốt." Kẻ gian đôi khi bắt nạn nhân thuê phòng nghỉ, ở một mình, bật camera liên tục để "giám sát". Không cơ quan nào làm việc với người dân theo cách này; đó là cách giữ nạn nhân xa người thân.
"Lệnh bắt sẽ được thi hành trong hôm nay." Hạn chót gấp là công cụ gây hoảng. Nếu bạn lo, tới thẳng công an phường, xã ngay trong ngày để hỏi; câu trả lời ở đó là câu trả lời đáng tin.
Phản ứng đúng khi nhận cuộc gọi mạo danh
Các bước dưới đây không đòi bạn phải chắc chắn đó là kẻ gian. Nếu người gọi là cán bộ thật, làm theo các bước này cũng không gây hại gì cho bạn.
- Giữ bình tĩnh, không xác nhận thêm thông tin cá nhân, không đọc số tài khoản hay số dư.
- Nói rằng bạn sẽ tới trụ sở để làm việc trực tiếp, hỏi tên đơn vị, rồi cúp máy. Bạn có quyền cúp máy dù người gọi doạ dẫm.
- Gọi ngay cho một người thân để kể lại. Việc này phá vỡ yêu cầu "giữ bí mật" và giúp bạn có người bên cạnh.
- Nếu vẫn lo, tới trụ sở công an phường, xã nơi cư trú để hỏi trực tiếp có vụ việc nào liên quan tới bạn không.
- Chặn số gọi đến, không mở bất kỳ tệp hay đường dẫn nào được gửi kèm, không gọi lại số đó.
- Báo cho ngân hàng nếu bạn đã lỡ cung cấp thông tin tài khoản; nếu đã chuyển tiền, làm ngay các bước trong mục Khi bị lừa, bị hack, lộ dữ liệu.
Bước hai là bước khó nhất với nhiều người, vì cảm giác cúp máy với "công an" là không phải phép. Hãy nghĩ thế này: cán bộ thật không bao giờ phật lòng khi bạn muốn tới trụ sở làm việc trực tiếp.
Bảo vệ cha mẹ lớn tuổi trước kiểu lừa này
Người lớn tuổi là đối tượng bị nhắm tới nhiều nhất vì thường có tiền tiết kiệm, tôn trọng cơ quan công quyền, ở nhà một mình ban ngày và ngại làm phiền con cái. Một cuộc trò chuyện ngắn có giá trị lớn: kể cho cha mẹ nghe một kịch bản cụ thể như ví dụ ở trên, nói rõ rằng công an không bao giờ yêu cầu chuyển tiền qua điện thoại, và dặn bất cứ cuộc gọi nào doạ dẫm thì cứ cúp máy rồi gọi cho con.
Nên lưu sẵn số điện thoại của con cái, của công an phường, xã nơi cư trú vào danh bạ của cha mẹ với tên dễ tìm. Nếu cha mẹ dùng ngân hàng số, có thể cùng họ thiết lập hạn mức chuyển tiền trong ngày thấp, để dù có lỡ bị dẫn dắt, thiệt hại cũng hạn chế. Từ giữa năm 2024, các giao dịch chuyển tiền trên một mức nhất định phải xác thực sinh trắc học theo quy định của Ngân hàng Nhà nước; lớp này giúp chặn người lạ, nhưng không chặn được việc chính chủ bị thuyết phục tự chuyển.
Một chi tiết nhỏ: kẻ gian biết tên, số căn cước của cha mẹ bạn không có nghĩa là chúng là cơ quan thật. Dữ liệu cá nhân bị lộ khá phổ biến, nên việc người gọi đọc đúng thông tin chỉ cho thấy chúng đã có dữ liệu, không chứng minh thẩm quyền. Nhắc cha mẹ điều này giúp họ không bị lung lay bởi chi tiết trùng khớp.
Câu hỏi thường gặp
Người gọi đọc đúng họ tên, số căn cước, địa chỉ của mình thì có phải cán bộ thật không?
Không nhất thiết. Dữ liệu cá nhân có thể bị lộ từ nhiều nguồn và được mua bán trái phép. Việc người gọi biết thông tin của bạn chỉ cho thấy họ có dữ liệu, không chứng minh họ là ai. Cách xác minh vẫn là liên hệ trực tiếp cơ quan qua kênh chính thức hoặc tới trụ sở.
Nhận được ảnh lệnh bắt, quyết định khởi tố qua Zalo thì xử lý thế nào?
Không làm theo bất kỳ yêu cầu nào trong đó. Văn bản tố tụng thật được tống đạt theo thủ tục, không gửi qua ứng dụng chat kèm yêu cầu chuyển tiền. Lưu ảnh làm bằng chứng, chặn người gửi và tới công an nơi cư trú để trình báo nếu bạn lo lắng.
Nếu đúng là mình có liên quan một vụ việc thật thì cúp máy có sao không?
Không. Nếu có vụ việc thật, cơ quan sẽ gửi giấy mời hoặc giấy triệu tập theo quy định, và bạn chủ động tới trụ sở là cách hợp tác tốt nhất. Cúp máy để xác minh không phải là hành vi cản trở. Nếu cần tư vấn về quyền và nghĩa vụ của mình, bạn có thể hỏi luật sư qua kênh có xác minh.
Cuộc gọi từ số có đầu số lạ, có dấu cộng phía trước có phải luôn là lừa đảo?
Số có mã quốc gia nước ngoài khi người gọi tự xưng cơ quan trong nước là dấu hiệu rất đáng ngờ. Tuy vậy kẻ gian cũng có thể dùng số trong nước. Đầu số không phải căn cứ chính; nội dung yêu cầu mới là điều quyết định.
Có nên ghi âm cuộc gọi mạo danh không?
Nếu điện thoại có chức năng ghi âm và bạn làm được dễ dàng, bản ghi có thể hữu ích khi trình báo. Nhưng đừng kéo dài cuộc gọi để ghi thêm; mỗi phút trên máy là thêm cơ hội để kẻ gian thuyết phục. Ghi lại số gọi, thời gian và nội dung chính sau khi cúp máy cũng đủ dùng.
Có cách nào chặn sớm những cuộc gọi này không?
Một số điện thoại và ứng dụng có tính năng cảnh báo cuộc gọi nghi lừa đảo dựa trên báo cáo của người dùng, và nhà mạng cũng có cơ chế xử lý số bị báo cáo. Bật các tính năng có sẵn và báo cáo số lạ giúp giảm cuộc gọi, nhưng không thay được nguyên tắc cúp máy và tự xác minh.