Có. Gần như mọi chatbot AI phổ biến đều lưu cuộc trò chuyện ở một dạng nào đó, ít nhất trong một khoảng thời gian. Câu hỏi đúng không phải là "có lưu không" mà là: lưu ở đâu, trong bao lâu, có dùng để huấn luyện mô hình không, ai trong hãng có thể đọc, và bạn tắt hay xoá được phần nào.
Câu trả lời cho từng câu hỏi đó khác nhau giữa các hãng, giữa gói miễn phí với gói doanh nghiệp, và thay đổi theo thời gian. Bài này giải thích đường đi chung của một tin nhắn, những ai có thể tiếp cận nó, và cách bạn tự đọc chính sách của công cụ mình đang dùng thay vì tin vào lời đồn trên mạng.
Đường đi của một tin nhắn bạn gửi
Hiểu đường đi giúp bạn biết dữ liệu có thể nằm lại ở những chỗ nào. Với phần lớn chatbot chạy trên máy chủ của hãng, một tin nhắn đi qua các chặng sau:
- Trên thiết bị của bạn. Ứng dụng hoặc trình duyệt giữ nội dung để hiển thị. Ai cầm máy đã mở khoá là đọc được.
- Trên đường truyền. Các dịch vụ lớn mã hoá kết nối giữa máy bạn và máy chủ, nên người cùng mạng Wi-Fi khó đọc được nội dung. Mã hoá này không có nghĩa là hãng không đọc được.
- Tại máy chủ xử lý. Mô hình cần đọc nội dung dạng rõ để trả lời. Đây là điểm khác cơ bản với ứng dụng nhắn tin mã hoá đầu cuối.
- Trong lịch sử trò chuyện. Nếu tính năng lịch sử bật, cuộc trò chuyện được lưu gắn với tài khoản để bạn mở lại trên thiết bị khác.
- Trong nhật ký vận hành và chống lạm dụng. Nhiều hãng giữ một bản trong một thời gian để phát hiện hành vi vi phạm, kể cả khi bạn đã tắt lịch sử.
- Trong kho dữ liệu cải thiện mô hình. Tuỳ chính sách và cài đặt, một phần hội thoại có thể được chọn để huấn luyện hoặc đánh giá mô hình.
- Trong bản sao lưu. Hệ thống lớn nào cũng sao lưu; xoá ở bản chính thường cần thêm thời gian mới hết ở bản sao lưu.
Không phải chatbot nào cũng đi đủ bảy chặng, nhưng biết danh sách này giúp bạn đặt đúng câu hỏi khi đọc chính sách. Riêng các mô hình chạy hoàn toàn trên máy tính cá nhân thì dữ liệu không rời khỏi máy, đổi lại bạn tự lo bảo vệ máy đó.
Ai có thể đọc được cuộc trò chuyện
Bạn và bất kỳ ai dùng chung thiết bị hoặc tài khoản. Đây là nguồn lộ phổ biến nhất mà ít người tính tới: máy tính dùng chung ở văn phòng, điện thoại cho con mượn, tài khoản đăng nhập trên máy của tiệm in.
Hệ thống tự động của hãng. Bộ lọc an toàn và chống lạm dụng quét nội dung để phát hiện vi phạm điều khoản. Đó là máy đọc, không phải người, nhưng nội dung vẫn được xử lý.
Người duyệt của hãng hoặc đối tác được thuê. Một số hãng nói rõ trong trang hỗ trợ rằng một phần nhỏ hội thoại có thể được người thật xem để đánh giá chất lượng hoặc an toàn, và khuyên người dùng không nhập thông tin bí mật. Mức độ và cách làm khác nhau giữa các hãng; hãy tìm đúng đoạn này trong chính sách.
Nhà cung cấp hạ tầng. Hãng AI thường thuê dịch vụ điện toán đám mây. Họ bị ràng buộc bởi hợp đồng, nhưng dữ liệu vẫn nằm trên hạ tầng của bên thứ ba ở một quốc gia nào đó.
Cơ quan có thẩm quyền. Khi có yêu cầu pháp lý hợp lệ, hãng có thể phải cung cấp hoặc giữ lại dữ liệu lâu hơn thông thường, theo pháp luật nơi họ hoạt động.
Kẻ chiếm được tài khoản của bạn. Nếu mật khẩu yếu hoặc bị lộ, toàn bộ lịch sử trò chuyện là món quà cho kẻ gian: thói quen, công việc, chuyện gia đình của bạn nằm sẵn ở đó. Bảo vệ tài khoản chatbot như bảo vệ hộp thư.
"Dùng để huấn luyện" thật ra nghĩa là gì
Khi chính sách nói hội thoại có thể được dùng để cải thiện mô hình, điều đó thường có nghĩa là nội dung được đưa vào quá trình huấn luyện hoặc tinh chỉnh các phiên bản sau, hoặc được dùng làm mẫu để đánh giá chất lượng câu trả lời. Mô hình học các khuôn mẫu ngôn ngữ từ một lượng văn bản rất lớn, chứ không cất từng cuộc trò chuyện vào một ngăn kéo để tra ra theo tên bạn.
Tuy vậy, giới nghiên cứu đã chỉ ra rằng mô hình ngôn ngữ đôi khi ghi nhớ và lặp lại nguyên văn những chuỗi hiếm xuất hiện trong dữ liệu huấn luyện, chẳng hạn một địa chỉ email hay một đoạn mã đặc thù. Các hãng có biện pháp lọc và giảm thiểu, nhưng không ai cam kết rủi ro bằng không. Vì thế, thông tin vừa nhạy cảm vừa độc nhất như số giấy tờ, khoá truy cập là loại không nên để lọt vào dữ liệu huấn luyện.
Cần tách hai việc mà nhiều người nhập làm một: lưu lịch sử và dùng để huấn luyện. Có công cụ cho phép bạn giữ lịch sử để tiện mở lại nhưng không cho dùng để huấn luyện; có công cụ ngược lại gắn hai việc với nhau. Bạn chỉ biết chính xác khi mở phần cài đặt quyền riêng tư của tài khoản mình và đọc nhãn từng công tắc.
Xoá rồi có mất hẳn không
Khi bạn bấm xoá một cuộc trò chuyện, nó biến mất khỏi giao diện ngay. Phía sau, hãng thường đặt một khoảng thời gian để xoá hẳn khỏi hệ thống chính và các bản sao lưu. Khoảng thời gian này được ghi trong chính sách hoặc trang hỗ trợ, và có thể khác nhau giữa trường hợp bình thường với trường hợp hội thoại đã bị gắn cờ vi phạm hoặc đã được chọn để người duyệt xem.
Có hai ngoại lệ hay gặp. Thứ nhất, phần đã được tách ra để huấn luyện hoặc đánh giá trước khi bạn xoá có thể nằm ở một quy trình riêng, không gắn với tài khoản nữa nên nút xoá của bạn không chạm tới. Thứ hai, khi hãng bị yêu cầu giữ dữ liệu vì lý do pháp lý, việc xoá theo lịch có thể bị hoãn.
Từ đó rút ra một nguyên tắc thực dụng: nút xoá là công cụ dọn dẹp tốt cho thiết bị và tài khoản của bạn, nhưng không phải phương án sửa sai cho việc đã dán thông tin nhạy cảm. Với thông tin như mật khẩu hay khoá API, cách sửa đúng là đổi mật khẩu, thu hồi khoá; với các loại khác, cách tốt nhất là đừng gửi ngay từ đầu.
Nếu bạn muốn xoá toàn bộ dữ liệu, hầu hết dịch vụ lớn có chức năng xoá tài khoản hoặc gửi yêu cầu xoá dữ liệu cá nhân. Pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân ở nhiều nơi, trong đó có Việt Nam, ghi nhận quyền yêu cầu xoá dữ liệu của chủ thể dữ liệu, với những giới hạn nhất định.
Khác nhau theo cách bạn dùng: điều cần tự kiểm
Cùng một hãng nhưng cách lưu và dùng dữ liệu có thể khác hẳn tuỳ bạn dùng qua kênh nào. Bảng này không khẳng định hãng nào làm gì, mà chỉ ra câu hỏi bạn cần tìm câu trả lời cho từng kênh:
| Kênh sử dụng | Thường gặp | Câu hỏi cần tự kiểm |
|---|---|---|
| Gói miễn phí cá nhân | Lịch sử bật mặc định; nhiều hãng mặc định cho phép dùng để cải thiện mô hình | Có công tắc tắt huấn luyện không? Tắt rồi lịch sử còn không? |
| Gói trả phí cá nhân | Thêm tính năng, chính sách dữ liệu thường giống gói miễn phí | Chính sách có tách riêng gói này không, hay áp chung với gói miễn phí? |
| Tài khoản doanh nghiệp, giáo dục | Thường có cam kết không dùng dữ liệu để huấn luyện, quản trị viên đặt chính sách lưu | Quản trị viên công ty đặt thời gian lưu bao lâu? Ai trong công ty xem được nhật ký? |
| Gọi qua giao diện lập trình | Điều khoản riêng cho nhà phát triển, thời gian lưu có thể khác | Điều khoản nhà phát triển ghi gì về lưu và huấn luyện? |
| Chatbot nhúng trong ứng dụng bên thứ ba | Hai lớp chính sách: của ứng dụng và của hãng AI phía sau | Ứng dụng có nói dùng mô hình của ai, gửi dữ liệu đi đâu không? |
Cột giữa chỉ mô tả xu hướng chung tại thời điểm viết; tính năng và điều khoản thay đổi thường xuyên. Trước khi đưa dữ liệu quan trọng vào bất kỳ kênh nào, hãy mở trang chính sách hiện hành của đúng sản phẩm đó.
Cách tự đọc chính sách dữ liệu trong mười phút
Chính sách quyền riêng tư thường dài, nhưng bạn không cần đọc hết. Mở trang chính sách và trang trợ giúp của công cụ, dùng chức năng tìm trong trang với các từ khoá sau rồi đọc kỹ đoạn quanh đó:
- "train", "huấn luyện", "improve", "cải thiện". Cho biết nội dung có được dùng để phát triển mô hình không, và có công tắc từ chối không.
- "retain", "retention", "lưu giữ". Cho biết hội thoại được giữ bao lâu khi lịch sử bật, khi lịch sử tắt và sau khi xoá.
- "human review", "reviewer", "người đánh giá". Cho biết người thật có thể đọc nội dung không, trong trường hợp nào.
- "third party", "bên thứ ba", "subprocessor". Cho biết dữ liệu được chia sẻ cho ai.
- "delete", "xoá", "export", "tải xuống". Cho biết cách xoá và cách xuất toàn bộ dữ liệu của bạn.
- Ngày cập nhật ở đầu hoặc cuối trang. Nếu chính sách vừa đổi, đọc phần tóm tắt thay đổi mà hãng thường đăng kèm.
Sau khi đọc, ghi lại ba dòng cho chính mình: công cụ này có dùng để huấn luyện không và tắt ở đâu; lịch sử giữ bao lâu; có người duyệt không. Ba dòng đó đủ để bạn quyết định loại việc nào nên làm trên công cụ ấy và loại nào không.
Biết rồi thì dùng thế nào cho hợp lý
Chia việc thành ba mức. Mức xanh là việc không dính dữ liệu thật: học, hỏi kiến thức, viết nội dung sẽ công bố. Mức vàng là việc dính dữ liệu đã được thay tên, đổi số. Mức đỏ là việc chỉ làm được với dữ liệu thật và nhạy cảm. Mức xanh làm thoải mái trên mọi công cụ uy tín, mức vàng làm sau khi che dữ liệu, mức đỏ chỉ làm trên công cụ mà công ty đã duyệt hoặc không làm bằng AI.
Tách tài khoản theo mục đích. Không dùng chung một tài khoản chatbot cho việc riêng của gia đình và việc của công ty. Lịch sử trộn lẫn khiến bạn khó dọn, và khi nghỉ việc hay đổi máy bạn không biết thứ gì của ai đang nằm ở đâu.
Dọn lịch sử định kỳ. Mỗi tháng một lần, lướt lại lịch sử, xoá các cuộc trò chuyện không còn cần. Ít dữ liệu nằm sẵn thì kẻ chiếm tài khoản cũng có ít thứ để khai thác.
Bảo vệ tài khoản chatbot như hộp thư. Mật khẩu riêng, xác thực hai lớp, đăng xuất khỏi máy dùng chung. Cách cài cụ thể có ở mục an toàn tài khoản của AI Bảo Mật.
Câu hỏi thường gặp
Dùng chatbot mà không đăng nhập thì có bị lưu không?
Một số chatbot cho dùng không cần tài khoản. Khi đó không có lịch sử gắn với bạn, nhưng máy chủ vẫn nhận và có thể giữ nội dung trong nhật ký theo chính sách của hãng. Không đăng nhập giảm rủi ro lộ qua tài khoản, chứ không biến cuộc trò chuyện thành vô hình.
Hãng AI có bán dữ liệu hội thoại của mình không?
Các hãng lớn thường tuyên bố trong chính sách là không bán dữ liệu cá nhân. Tuy vậy, chia sẻ với nhà cung cấp dịch vụ và đối tác xử lý dữ liệu là chuyện bình thường. Hãy đọc mục bên thứ ba trong chính sách thay vì dựa vào tin đồn theo cả hai chiều.
Mô hình chạy trên máy tính cá nhân có an toàn hơn không?
Về chuyện dữ liệu rời khỏi máy thì có, vì nội dung không gửi lên máy chủ của ai. Đổi lại, bạn phải tự bảo vệ máy: khoá màn hình, mã hoá ổ đĩa, cảnh giác với bản tải về không rõ nguồn. Mô hình chạy cục bộ thường yếu hơn bản trên mây với máy tính phổ thông.
Có xem được những gì chatbot đã lưu về mình không?
Phần lớn dịch vụ lớn có chức năng xuất dữ liệu tài khoản, gửi cho bạn một tệp chứa lịch sử hội thoại và thông tin tài khoản. Chức năng này nằm trong phần cài đặt dữ liệu hoặc quyền riêng tư; tên gọi khác nhau theo từng sản phẩm và từng phiên bản.
Chatbot có nghe lén mình qua micro không?
Ứng dụng chỉ dùng được micro khi bạn đã cấp quyền. Chế độ hội thoại bằng giọng nói gửi âm thanh hoặc bản chép lời lên máy chủ khi bạn đang dùng tính năng đó. Bạn có thể kiểm và thu hồi quyền micro trong cài đặt điện thoại bất cứ lúc nào.
Tin nhắn gửi cho chatbot có được mã hoá đầu cuối như ứng dụng nhắn tin không?
Thường là không, vì mô hình phải đọc được nội dung để trả lời. Kết nối được mã hoá trên đường truyền và dữ liệu thường được mã hoá khi lưu trữ, nhưng hãng vẫn có khả năng giải mã. Đó là lý do nguyên tắc không đưa thông tin bí mật vẫn đứng đầu.